آخر و عاقبت
نگارگری علی بحرینی با قضیه ضربتمیل کردن امام علی(ع)
حکومت امام علی(ع) چهار سال و نُه ماه زمان برد و با شهادتش نقطه نهایی یافت.[۱۹۰] نیروهای نظامی حکومت از نبرد خسته شدند، بینشان در گیر اختلاف ساختوساز شد و در مواقعی، از دستورهای علی(ع) قانون شکنی میکردند.[۱۹۱] معاویه با برخی فرماندهان نظامی حکومت (مانند اَشْعَث بن قَیْس) رابطه رمزّی برقرار کرد و با دادن بعضی هدایا و با وعده منصبهای خوب در سپاهش، آنهارا به سرویس گرفت تا در سپاه امام علی خبرپراکنیپراکنی نماید و سپاهیان را بترسانند.[۱۹۲] با شهادت علی(ع)، اصحاب وی برای خلافت با امام حسن(ع) بیعت کردند.[۱۹۳] شش ماه بعداز حکومت علی(ع) و گوشهگیری امام حسن(ع) از خلافت، نبرد دربین مسلمانها به آخر رسید و با قاضیشدن مُعاویة بن اَبیسُفیان، یکپارچگی ظاهری به امت اسلامی رجوع.[۱۹۴] به گفته هِشام جُعَیْط، تاریخپژوه اهل تونس، این یکپارچگی در قلب مسلمان ها ریشه نداشت و جریانهای پنهانی علیه حکومت وقت فعال آدرس مسجد توفیق مشهد شد.[۱۹۵]
همینطور ملاحظه کنید: شهید شدن امام علی(ع)
توفیق یا این که باخت؟
اگرچه امام علی نتوانست در زمان حکومتش، به همگی هدف ها خویش دست یابد، البته توانست سیره حکومت نبوی را برای عموم، به خصوص برای عده ای که فرستاده(ص) را ندیده بودند، نماد دهد.[۱۹۶] امام علی(ع) با وجود اینکه نتوانست کلیه طرحهای اصلاحی خویش را کاملا عملی نماید،[۱۹۷] البته بر طبق محاسبه مصطفی دلشاد تهرانی، از محققان حوزه نهجالبلاغه، توفیقهای چشمگیری حصول کرد و الگویی برای حکومتهای آجل شد.[۱۹۸] پیامبر جعفریان، تاریخپژوه شیعه، دلایل باخت ظاهری امام علی را اینگونه برشمرده میباشد: ریشهدار بودن خرابی و فتنه در جامعه آن روز، حالت آشفته قبایل عراق، قوتبه دست آوردن شرایط رؤسای قبایل و عدم فایدهگیری از ستم و ستمگران برای قوتبخشیدن رزرو مسجد توفیق مشهد به حکومت.[۱۹۹]
به گفته احمد امین از اندیشمندان مصری، علی بن ابیطالب به جهت تَقیُّدی که به سنت و نصوص فقاهتی داشت، در حکومتش ناکامی خورد. این در حالی میباشد که عُمَر بن خَطّاب و مُعاویة بن اَبیسُفیان در مواقعی برخلاف نصوص فقاهتی، به لحاظ و تشخیص خویش شغل کردند و غالب شدند؛[۲۰۰] چنانکه بر طبق گزارش بعضا منابع اهلسنت، وقتی که به قدمت اعتراض شد که چرا برخلاف نبی، فاجران و منافقان را در شغل های حکومت به عمل گرفته میباشد، وی بهکارگیری از نیروی آنهارا ما یحتاج و گناهشان را برعهده خودشان دانست.[۲۰۱] ازاینرو علامه طباطبایی اندیشمند شیعه میگوید منافقان که در حین حکومت نبی به تقابل با وی میپرداختند، در طی سه خلیفه نخستین با اقتداریافتن در دستگاه خلافت از مخالفت با حکومت اسلامی دست برداشتند و با مسلمان ها ملازمت و همراهی شماره مسجد توفیق مشهد کردند.[۲۰۲]
چرا امام علی(ع) برای سفتشدن حکومتش انعطاف آرم نداد؟
جعفر سبحانی، تاریخنویس اعتقاد دارد حتی درحالتی که امام علی(ع) نسبت به خرابی معاویه انعطاف علامت میبخشید، خیرفقط اشتباهات حکومتش برطرف نمیشدند، که حتی بیشتر هم میشدند.[۲۰۳] به حیث او، در شکل ابقای معاویه بر حکومت شام، علی(ع) در به عبارتی روزهای ابتدا اکثر طرفدارانش را از دست میاعطا کرد؛ چراکه آنها به سبب ساز ستمها و ناعدالتیهایی که از کارگزاران عثمان متحمل گردیده بودند، دست به انقلاب زده بودند و ابقای کارگزاران عثمان، آن ها را سرخورده میکرد.[۲۰۴] از طرفی دیگر، ابقای موقتا معاویه نیز نمیتوانست از مخالفت وی با خلافت علی(ع) بکاهد؛ چون معاویه شخصی زیرک و سیاستمدار بود و متوجه آن می شد.[۲۰۵] سبحانی قتل عثمان را مطرح ترین زمان برای معاویه میدانست که درحالتی که در به عبارتی روزهای در آغاز از آن به کار گیری نمیکرد، برای مدام آن را از دست میاعطا مسجد طالقانی مشهد کرد.[۲۰۶]
بعضا از مورخان گفتهاند امام علی به انگیزه آنکه در حکومتداری از کارشکنی و سیاست منفعت نگرفت، حکومتش متزلزل شد.[۲۰۷] ویلفرد مادلونگ، شیعهپژوه آلمانی نیز امام علی را در سیاست، شخصی بی آلایش و فارغ از آتینگری خوانده میباشد؛ چراکه وی به سخنان ابنعباس که پیشنهاد کرده بود برای پرهیز از ایرادات، معاویه را عزل نکند دقت نکرد.[۲۰۸] در مقابل، حَسَن زَیْن، تاریخپژوه لبنانی می گوید با تحقیق تاریخ میاقتدار فهمید کلیه مبادرتهای امام علی برای دورکردن خرابی از حکومت، هرچند سبب به ازبینرفتن حکومت خودش شد، صحیح بوده میباشد.[۲۰۹] بهیقین وی، امام علی با دیدهپوشی نکردن از معاویه و کارگزاران عثمان و نیز با جلوگیری از دادن بعضی منصبها به طلحه و زبیر توانست حکومتی بر محور اصول و قیمتهای اسلامی تولید نماید که مثالای درست از حکومت اسلامی باشد تا در عصرهای بعد از آن سر مشق قرار بگیرد و از آن تاسی خواهد شد.[۲۱۰]
تکنگاریها
کتاب الامام علی بن ابیطالب و تَجْرِبَةُ الحُکْم به مداد حَسَن زَیْن، تاریخپژوه لبنانی.
درباره حکومت امام علی و چک رویدادهای آن، کتابهای مختلفی مندرج که برخی از آن ها اینگونه میباشد:
الامام علی بن ابیطالب و تَجْرِبَةُ الحُکْم: این کتاب را حَسَن زَیْن، متفحص تاریخ اهل لبنان، به گویش عربی نوشته میباشد.[۲۱۱] تالیف کننده، دراین تاثیر، وضعیت و قضیههای به خلافت وصال امام علی و سیره حکومتداری اورا نظارت نموده است.[۲۱۲] این کتاب به مداد امیر سلمانی رحیمی با تیتر «حکومت امام علی(ع)» به فارسی ترجمه شدهاست.[۲۱۳]
دولت آفتاب: مصطفی دلشاد تهرانی، دارای تخصص نهجالبلاغه، تالیف کننده اهل ایران این کتاب میباشد.[۲۱۴] دلشاد تهرانی دراین کتاب درنگ سیاسی و سیره حکمرانی علی بن ابیطالب را ارزیابی نموده است.[۲۱۵] وی در پیشگفتار کتاب موضوع صورتگیری حکومت علوی و آنگاه در شش نصیب، سیره امام علی را با تأکید بر نهجالبلاغه پژوهش نموده است.[۲۱۶]
علیبن ابیطالب(ع) سُلطة الحق: این کتاب را عَزیز سید جاسِم، تالیف کننده عراقی، تألیف کرده و مطالب آن را راست گو جعفر الرَّوازق پژوهش کرده است.[۲۱۷] تالیف کننده، دراین کتاب، شخصیت و سیره سیاسی علی بن ابیطالب را در یازده فصل گستردن می دهد.[۲۱۸] موسی علم آن را به فارسی ترجمه کرده و با تیتر «امام علی(ع) نشانه حکومت حق»، منتشر کرده است.[۲۱۹]
الامام علی(ع) فی رُؤْیَة النَهْج و روایة التاریخ: ابراهیم بَیْضون، معلم تاریخ عصر اسلامی کالج لبنان، مولف این کتاب میباشد.[۲۲۰] وی، درین تاثیر، رویدادهای زمانه امام علی را در چهار فصل مهم آنالیز کرده و رویدادها مرتبط با قبل از خلافت، پس از خلافت و نیز نمایی از حکومت و پندار سیاسی علی(ع) را رسم نموده است.[۲۲۱] علیاصغر محمدی سیجانی این کتاب را با تیتر «رفتارشناسی امام علی(ع) در آیینه تاریخ» به فارسی ترجمه نموده است.[۲۲۲]
جستارهای متعلق
بی صدا ۲۵ ساله
آخر و عاقبت
نگارگری علی بحرینی با قضیه ضربتمیل کردن امام علی(ع)
حکومت امام علی(ع) چهار سال و نُه ماه زمان برد و با شهادتش نقطه نهایی یافت.[۱۹۰] نیروهای نظامی حکومت از نبرد خسته شدند، بینشان در گیر اختلاف ساختوساز شد و در مواقعی، از دستورهای علی(ع) قانون شکنی میکردند.[۱۹۱] معاویه با برخی فرماندهان نظامی حکومت (مانند اَشْعَث بن قَیْس) رابطه رمزّی برقرار کرد و با دادن بعضی هدایا و با وعده منصبهای خوب در سپاهش، آنهارا به سرویس گرفت تا در سپاه امام علی خبرپراکنیپراکنی نماید و سپاهیان را بترسانند.[۱۹۲] با شهادت علی(ع)، اصحاب وی برای خلافت با امام حسن(ع) بیعت کردند.[۱۹۳] شش ماه بعداز حکومت علی(ع) و گوشهگیری امام حسن(ع) از خلافت، نبرد دربین مسلمانها به آخر رسید و با قاضیشدن مُعاویة بن اَبیسُفیان، یکپارچگی ظاهری به امت اسلامی رجوع.[۱۹۴] به گفته هِشام جُعَیْط، تاریخپژوه اهل تونس، این یکپارچگی در قلب مسلمان ها ریشه نداشت و جریانهای پنهانی علیه حکومت وقت فعال آدرس مسجد توفیق مشهد شد.[۱۹۵]
همینطور ملاحظه کنید: شهید شدن امام علی(ع)
توفیق یا این که باخت؟
اگرچه امام علی نتوانست در زمان حکومتش، به همگی هدف ها خویش دست یابد، البته توانست سیره حکومت نبوی را برای عموم، به خصوص برای عده ای که فرستاده(ص) را ندیده بودند، نماد دهد.[۱۹۶] امام علی(ع) با وجود اینکه نتوانست کلیه طرحهای اصلاحی خویش را کاملا عملی نماید،[۱۹۷] البته بر طبق محاسبه مصطفی دلشاد تهرانی، از محققان حوزه نهجالبلاغه، توفیقهای چشمگیری حصول کرد و الگویی برای حکومتهای آجل شد.[۱۹۸] پیامبر جعفریان، تاریخپژوه شیعه، دلایل باخت ظاهری امام علی را اینگونه برشمرده میباشد: ریشهدار بودن خرابی و فتنه در جامعه آن روز، حالت آشفته قبایل عراق، قوتبه دست آوردن شرایط رؤسای قبایل و عدم فایدهگیری از ستم و ستمگران برای قوتبخشیدن رزرو مسجد توفیق مشهد به حکومت.[۱۹۹]
به گفته احمد امین از اندیشمندان مصری، علی بن ابیطالب به جهت تَقیُّدی که به سنت و نصوص فقاهتی داشت، در حکومتش ناکامی خورد. این در حالی میباشد که عُمَر بن خَطّاب و مُعاویة بن اَبیسُفیان در مواقعی برخلاف نصوص فقاهتی، به لحاظ و تشخیص خویش شغل کردند و غالب شدند؛[۲۰۰] چنانکه بر طبق گزارش بعضا منابع اهلسنت، وقتی که به قدمت اعتراض شد که چرا برخلاف نبی، فاجران و منافقان را در شغل های حکومت به عمل گرفته میباشد، وی بهکارگیری از نیروی آنهارا ما یحتاج و گناهشان را برعهده خودشان دانست.[۲۰۱] ازاینرو علامه طباطبایی اندیشمند شیعه میگوید منافقان که در حین حکومت نبی به تقابل با وی میپرداختند، در طی سه خلیفه نخستین با اقتداریافتن در دستگاه خلافت از مخالفت با حکومت اسلامی دست برداشتند و با مسلمان ها ملازمت و همراهی شماره مسجد توفیق مشهد کردند.[۲۰۲]
چرا امام علی(ع) برای سفتشدن حکومتش انعطاف آرم نداد؟
جعفر سبحانی، تاریخنویس اعتقاد دارد حتی درحالتی که امام علی(ع) نسبت به خرابی معاویه انعطاف علامت میبخشید، خیرفقط اشتباهات حکومتش برطرف نمیشدند، که حتی بیشتر هم میشدند.[۲۰۳] به حیث او، در شکل ابقای معاویه بر حکومت شام، علی(ع) در به عبارتی روزهای ابتدا اکثر طرفدارانش را از دست میاعطا کرد؛ چراکه آنها به سبب ساز ستمها و ناعدالتیهایی که از کارگزاران عثمان متحمل گردیده بودند، دست به انقلاب زده بودند و ابقای کارگزاران عثمان، آن ها را سرخورده میکرد.[۲۰۴] از طرفی دیگر، ابقای موقتا معاویه نیز نمیتوانست از مخالفت وی با خلافت علی(ع) بکاهد؛ چون معاویه شخصی زیرک و سیاستمدار بود و متوجه آن می شد.[۲۰۵] سبحانی قتل عثمان را مطرح ترین زمان برای معاویه میدانست که درحالتی که در به عبارتی روزهای در آغاز از آن به کار گیری نمیکرد، برای مدام آن را از دست میاعطا مسجد طالقانی مشهد کرد.[۲۰۶]
بعضا از مورخان گفتهاند امام علی به انگیزه آنکه در حکومتداری از کارشکنی و سیاست منفعت نگرفت، حکومتش متزلزل شد.[۲۰۷] ویلفرد مادلونگ، شیعهپژوه آلمانی نیز امام علی را در سیاست، شخصی بی آلایش و فارغ از آتینگری خوانده میباشد؛ چراکه وی به سخنان ابنعباس که پیشنهاد کرده بود برای پرهیز از ایرادات، معاویه را عزل نکند دقت نکرد.[۲۰۸] در مقابل، حَسَن زَیْن، تاریخپژوه لبنانی می گوید با تحقیق تاریخ میاقتدار فهمید کلیه مبادرتهای امام علی برای دورکردن خرابی از حکومت، هرچند سبب به ازبینرفتن حکومت خودش شد، صحیح بوده میباشد.[۲۰۹] بهیقین وی، امام علی با دیدهپوشی نکردن از معاویه و کارگزاران عثمان و نیز با جلوگیری از دادن بعضی منصبها به طلحه و زبیر توانست حکومتی بر محور اصول و قیمتهای اسلامی تولید نماید که مثالای درست از حکومت اسلامی باشد تا در عصرهای بعد از آن سر مشق قرار بگیرد و از آن تاسی خواهد شد.[۲۱۰]
تکنگاریها
کتاب الامام علی بن ابیطالب و تَجْرِبَةُ الحُکْم به مداد حَسَن زَیْن، تاریخپژوه لبنانی.
درباره حکومت امام علی و چک رویدادهای آن، کتابهای مختلفی مندرج که برخی از آن ها اینگونه میباشد:
الامام علی بن ابیطالب و تَجْرِبَةُ الحُکْم: این کتاب را حَسَن زَیْن، متفحص تاریخ اهل لبنان، به گویش عربی نوشته میباشد.[۲۱۱] تالیف کننده، دراین تاثیر، وضعیت و قضیههای به خلافت وصال امام علی و سیره حکومتداری اورا نظارت نموده است.[۲۱۲] این کتاب به مداد امیر سلمانی رحیمی با تیتر «حکومت امام علی(ع)» به فارسی ترجمه شدهاست.[۲۱۳]
دولت آفتاب: مصطفی دلشاد تهرانی، دارای تخصص نهجالبلاغه، تالیف کننده اهل ایران این کتاب میباشد.[۲۱۴] دلشاد تهرانی دراین کتاب درنگ سیاسی و سیره حکمرانی علی بن ابیطالب را ارزیابی نموده است.[۲۱۵] وی در پیشگفتار کتاب موضوع صورتگیری حکومت علوی و آنگاه در شش نصیب، سیره امام علی را با تأکید بر نهجالبلاغه پژوهش نموده است.[۲۱۶]
علیبن ابیطالب(ع) سُلطة الحق: این کتاب را عَزیز سید جاسِم، تالیف کننده عراقی، تألیف کرده و مطالب آن را راست گو جعفر الرَّوازق پژوهش کرده است.[۲۱۷] تالیف کننده، دراین کتاب، شخصیت و سیره سیاسی علی بن ابیطالب را در یازده فصل گستردن می دهد.[۲۱۸] موسی علم آن را به فارسی ترجمه کرده و با تیتر «امام علی(ع) نشانه حکومت حق»، منتشر کرده است.[۲۱۹]
الامام علی(ع) فی رُؤْیَة النَهْج و روایة التاریخ: ابراهیم بَیْضون، معلم تاریخ عصر اسلامی کالج لبنان، مولف این کتاب میباشد.[۲۲۰] وی، درین تاثیر، رویدادهای زمانه امام علی را در چهار فصل مهم آنالیز کرده و رویدادها مرتبط با قبل از خلافت، پس از خلافت و نیز نمایی از حکومت و پندار سیاسی علی(ع) را رسم نموده است.[۲۲۱] علیاصغر محمدی سیجانی این کتاب را با تیتر «رفتارشناسی امام علی(ع) در آیینه تاریخ» به فارسی ترجمه نموده است.[۲۲۲]
جستارهای متعلق
بی صدا ۲۵ ساله
مسجد توفیق مشهد؛ معرفی، امکانات و دلیل انتخاب این مسجد برای مراسم مذهبی